In 1993 verscheen dit boek voor het eerst. De editie die ik las is uit 2014, de 20-jaar jubileum editie met enkele aantekeningen van de auteur, die helaas in datzelfde jaar op 65-jarige leeftijd overleed aan de gevolgen van een Lyme besmetting. Het boek zou al snel een cultstatus bereiken en iconisch binnen de queer literatuur worden. Waarom ik het pas 33 jaar na het eerste verschijnen zou lezen is mijzelf ook niet helemaal duidelijk maar het is zo. En beter laat dan nooit.  

Minnie Bruce Pratt, de partner van Feinberg, beschrijft de auteur in het overlijdensbericht in The Los Angeles Times als “an anti-racist, white, working-class, secular Jewish, transgender, lesbian, female, revolutionary communist’. Feinberg gebruikte de voornaamwoorden she/zie en her/hir maar vond ook dat de taal tekortschoot als het aankwam op beschrijven van (diens) gender. Een tijd lang ging Feinberg als man door het leven (he/him), dat was veiliger dan naar buiten treden als masculiene lesbische vrouw (butch) in de jaren 60 en 70, in de VS. Dat laatste was gevaarlijk, zoals dit boek overtuigend laat zien. Hoewel het verhaal over hoofdpersoon Jess fictief is, is het gebaseerd op bestaande gebeurtenissen uit het leven van de auteur als een van de weinige zichtbare openlijk butch, trans masculien, transgender figuren in die tijd. Politie was je vijand, net als het ‘gewone’ publiek en vrienden en familie. Letterlijk gevaarlijk. Als je door de politie opgepakt werd, bv omdat je als vrouw niet de verplichte 3 vrouwelijk kledingstukken droeg, dus er ‘mannelijk’ bijliep, wat strafbaar was, betekende dat vaak dat je in elkaar geslagen, verkracht of zelf vermoord kon worden. Door de politie wel te verstaan. Zoals gebeurde na de rellen bij the Stonewall Inn, waar mensen uiteindelijk terugsloegen tegen de politie tijdens een van de vele invallen in homobars. Dit verzet betekende een ommekeer in de beweging voor gelijke rechten voor queer mensen. 

In de lesbische scene in de VS, misschien ook wel in andere landen, in Nederland heb ik het niet zo gezien, was het normaal dat een butch* romantische en/of seksuele relaties onderhield met femmes*. 2 butches met elkaar was not done, al kwam het uiteraard wel voor. Zelfs in een queer omgeving waren er (en zijn er nog steeds) dus (voor)oordelen over wie met wie kon zijn. Dit is een van de dingen waar het personage Jess zelf ook tegenaan loopt als ze ermee geconfronteerd wordt. Er zit een duidelijke ontwikkeling in het karakter van deze hoofdpersoon wat betreft het denken over identiteiten en over maatschappelijke thema’s. Naast de zoektocht naar een eigen identiteit. Als je afwijkt van de norm, op welk vlak dan ook, en als je geen anderen kent die op je lijken moet je zelf uitvogelen wie je bent, waar je staat en wie je verwanten zijn. Jess gaat, net als de auteur, door stadia van zelfbenoemde identiteiten qua gender en geaardheid. Vrouw of toch niet of niet helemaal, lesbisch maar alleen vallend op femmes of breder? De termen schieten tekort. Ook termen als trans, he/she, non-binair passen niet helemaal, of niet altijd en bestonden soms zelfs nog helemaal niet. Zonder passende begrippen wordt de zoektocht naar jezelf een stuk moeilijker. 

Er is een overlap tussen butch lesbiennes en trans mannen of non-binaire trans masculiene mensen. In de jaren waarin Feinberg leefde was het nog veel moeilijker dan nu om transgender te zijn. Een medische en/of sociale transitie vergde meer moed en meer geld dan tegenwoordig en dan ging het ook nog eens vaak om illegale handelingen. Al gaan we nu hard weer terug die kant uit. Voornamelijk maar niet uitsluitend in de VS. Het was nog niet zo heel lang geleden veel onbekender en dus gevaarlijker. 

De overlap tussen butch en trans speelt zowel in dit boek als in het leven van Feinberg zelf een belangrijke rol. Zoals altijd met alles is er discussie over de termen, dat is niet erg. Er zijn hele boeken over vol geschreven en er zullen er nog meer volgen. Dit boek is een van die verhalen, een die speelt in een working class omgeving in de VS. Niet bepaald de makkelijkste omgeving om afwijkend te zijn. De butches leven zoveel mogelijk een traditioneel mannelijk leven, werken in fabrieken (omdat dat een van de weinige plekken waren waar een dresscode voor vrouwen niet gold), worden ontslagen, zijn af en toe dakloos, zoeken, vinden en verliezen vriendschap en liefde. Dit geldt ook voor de hoofdpersoon Jess. Door alles wat die meemaakt en om zich heen ziet raakt Jess betrokken bij activisme en bij het opzetten van vakbonden. 

Het is een versie van het leven van de schrijver zelf. Een dramatisch verhaal vol (seksueel) geweld en eenzaamheid. Een historische blik op een minder bekende geschiedenis. 

Het leven als man was gevaarlijk, ten eerste was het verboden en de angst voor ontdekking was altijd aanwezig. Het afbinden van borsten een kwelling, het betrapt worden tijdens een toiletbezoek of sporen van menstruatie kon het einde betekenen van een baan, een woonruimte, een vriendschap. 

Jess gaat uiteindelijk aan de mannelijk hormonen, testosteron, en ondergaat een borstverwijderende operatie. Daarmee wordt die als man gezien, en dus niet meer als lesbische vrouw wat betekende dat die daarna buiten de lesbische bekende veiligheid viel. Het verlies van omgeving en het niet meer welkom zijn in de groep waar je je altijd deel van uitgemaakt hebt maakt het de hele zoektocht, het hele leven eenzamer. Dit is ook iets wat tegenwoordig nog veel voorkomt bij trans mannen en non-binaire trans masculiene personen. Na een paar jaar stopt Jess weer met testosteron om weer als vrouw gezien te worden.  

Een continue zoektocht naar eigen identiteit in een wereld die voornamelijk afkeurend is tegen alles en iedereen die afwijkt van wat de norm is, is per definitie een zwaar leven. Of dit nou in de ‘normale’ buitenwereld is of in de ‘eigen’ community. Altijd de angst om afgewezen te worden, je bedreigd voelen en op je hoede moeten zijn doet iets met je. In zo’n situatie is het heel lastig om erachter te komen wie je echt bent en hoe je gezien wilt worden. Een eenzame en gevaarlijke zoektocht die vaak genoeg leidt tot het onderdrukken van wie je bent. 

Stone Butch Blues is een rauw en heftig boek omdat het leven vaak zo is. Moeilijk te bevatten soms voor mensen die geen idee hebben van de strijd die anderen soms moeten leveren om gewoon te bestaan. Tientallen jaren later heeft het nog niets aan urgentie ingeboet. Integendeel zelfs, tegenwoordig verslechtert de situatie in de VS razendsnel, en niet alleen daar, ook dichterbij in Europa en Nederland, voor queer mensen, met name trans mensen, en anderen. Net als toen is de politie vaker je vijand dan je vriend. 

Het is een belangrijk boek, herkenbaar voor veel mensen, noodzakelijk leesvoer voor nog veel meer mensen. Hoewel niet meer te verkrijgen kan je het gratis lezen op https://www.lesliefeinberg.net/. In het Engels. Er is ook een Nederlandse vertaling, Een butch zingt de blues, niet meer te koop maar misschien nog tweedehands te vinden. 

*Butch = een mannelijke lesbienne, femme = vrouwelijke lesbienne, stone butch = iemand die haar partner wel seksueel genot wil geven maar daarbij niet zelf aangeraakt wil worden. 

In Nederland waren en zijn de begrippen stone, butch en femme niet heel bekend, het enige waar ik het eerder tegenkwam is in een andere lesbische klassieker: Rubyfruit Jungle van Rita Mae Brown.