Voor het eerst verschenen in 2020, maar nog steeds een belangrijk boek om inzicht te krijgen in wat kapitalisme is en waarom het geen goed en houdbaar idee is waar we zo snel mogelijk vanaf moeten. Hickels manier hiervoor is om de allesverslindende groei te stoppen door degrowth, ont-groeien. Twee van de grootste problemen met kapitalisme zijn dat het ten eerste leidt tot ecologische en sociale crises en ten tweede dat het geen democratisch systeem is. Het kapitaal, lees: grote bedrijven en de 1% rijkste mensen, maakt de dienst uit, beslist wat er geproduceerd wordt, waar en hoe, en gaan er met de winst vandoor.
Het boek bestaat uit twee delen. Deel een: Meer is minder, gaat over het ontstaan en de opkomst van het kapitalisme en de steeds groter wordende rol die technologie hierin speelt. Het tweede deel: Minder is meer, behandelt de manier waarop we uit de greep van het eeuwige groeien kunnen komen.
De nadruk in dit boek ligt op die groei, het groei-isme noemt Hickelson dit, en hoe we hier van af kunnen en moeten stappen. Die groei, accumulatie van kapitaal, is de kern en het doel van het kapitalisme en daar zit ook precies het probleem, eeuwige groei bestaat niet en het streven hiernaar leidt tot steeds grotere problemen. Als de groei stopt of minder wordt ontstaan er crises, mensen verliezen hun baan, hun inkomen, bedrijven gaan failliet. Hier zit niemand op te wachten dus moet dat voorkomen worden. Alleen de oplossing, meer groei, leidt tot veel ergere crises. Denk alleen al aan de ecologische crisis die steeds heftiger zal worden en steeds meer mensen zal treffen. En zo houdt het systeem iedereen in de greep.
Kapitalisme, kapitaalaccumulatie, kan alleen bestaan dankzij constante groei. Deze groei moet ten alle tijden bevorderd en/of gecreëerd worden. Daarom is het van belang om zo min mogelijk te betalen voor zoveel mogelijk winst. Dit betekent dat productiekosten (materiaal, energie, arbeid en dergelijke) zo laag mogelijk moeten zijn en dat consumptie gestimuleerd moet worden. Om dit te bewerkstelligen worden steeds meer grenzen overschreden. Niet alleen natuurlijke grenzen, maar ook ethische. Een van de ideeën die dit makkelijker maakt is het dualisme zoals door onder andere Descartes en Kant beschreven werden. De scheiding tussen mens en natuur, tussen lichaam en geest, tussen meer en minder natuurlijk. En dus afstappen van het idee dat mens deel is van de natuur, dat alle natuur intrinsieke waarde heeft die je niet zomaar mag (af)pakken. Zoals in het voor die tijd wijdverbreide idee van het animisme.
Dualisme leidt tot hiërarchie. Naar een grotere waarde toekennen aan de mens, en dan vooral aan de witte mannelijke mens. Door natuur apart te zetten van mensen worden bomen, dieren, water, bodemschatten en ook de zogenaamd meer natuurlijke mensen (vrouwen, zwarte en gekleurde mensen) minder waard en zelfs gebruiksvoorwerpen. Land wordt iets dat je kan bezitten en afgraven of vervuilen. Oceaanbodems zijn het nieuwe land. Bodemschatten worden grondstoffen die benut kunnen worden. Ecosystemen worden diensten.
Om kapitaalvermeerdering te behouden zijn goedkope arbeid en grondstoffen noodzakelijk. Ofwel uit eigen omgeving ofwel uit het buitenland. In eigen land zal uitbuiting van de bevolking op een gegeven moment op weerstand stuiten en mogelijk tot verzet leiden. Vakbonden en stakingen zijn slecht voor de zaken. Ook het vernietigen van ‘eigen’ natuur ligt gevoelig bij de bevolking. Makkelijker dus om dat ergens anders te doen. Plus dat niet alle grondstoffen in eigen land altijd voorradig zijn. Dit leidde, en leidt nog steeds, tot praktijken als kolonialisme, imperialisme, kinderarbeid en slavernij. Praktijken die onlosmakelijk verbonden zijn met het kapitalisme. In andere, zogenaamd minder ontwikkelde, landen hebben bedrijven vaak minder last van milieuregels en arbeidersbescherming. Bedrijven krijgen vrij spel, mensenrechten worden afgenomen en mensen tot goedkope productiekrachten gedegradeerd.
In de rijkere kapitalistische landen zoals in Europa, de VS, Japan, Canada, Australië, Israël, wordt de bevolking rijker, wat leidt tot meer consumptie en daarvoor is weer meer productie nodig, ergens anders. Om deze stroom rijkdom van daar naar hier te laten voortbestaan is het belangrijk dat die landen daar niet al te zelfstandig worden, geen praatjes, zeggenschap en ontwikkeling krijgen. Je wilt als kapitalist immers niet dat zij zelf gaan profiteren van hun natuurlijk hulpbronnen en werkkracht. Landen die die kant op lijken te gaan kunnen worden aangevallen. Kongo, Gaza, Sudan, Oekraïne, Venezuela, landen in Afrika en het Midden-Oosten zijn voorbeelden van gebieden die veel zeldzame en onmisbare grondstoffen herbergen en/of toegang tot fossiele brandstoffen hebben.
Dus bij elk democratiseringsproces in gekolonialiseerde landen heeft het rijke kapitalistische deel van de wereld een probleem, of ze accepteren minder kapitaalaccumulatie of ze verhinderen het proces, en herstellen de hun goedgezinde situatie door middel van geweld. Het recht van de sterkste. Als we dat laatste niet meer willen moeten we hier in het rijke globale noorden kiezen voor een post-kapitalistisch systeem, een economisch model dat niet langer gebaseerd is op uitbuiting, oorlog, slavernij en andere ellende.
In deel 2 (minder is meer) gaat Hickel in op strategieën naar een post-kapitalistische samenleving door middel van dergrowth (ontgroeien) om hiermee een herstel van ecosystemen en sociale verhoudingen wereldwijd te krijgen. Hij ziet hier 5 routes voor die hij enigszins uitwerkt. Of dat genoeg zal zijn om de wereld te redden van al het afschuwelijks wat het kapitalisme ons allemaal aandoet vraag ik me af, maar het lijkt me goed om hier alvast mee te beginnen. Liefst gisteren nog.
1 Het verminderen van materiaal- en energiegebruik
2 Het beperken van reclame
3 Het veranderen van bezit naar gebruik
4 Een einde maken aan voedselverspilling
5 Het verkleinen van industrieën die slecht zijn voor de ecologie